اينگونه برنامه‌ها مستقيماً دارای اثر تخريبی نیستند و وظيفهٔ آنها جمع‌آوری اطلاعات از روی رایانه كاربر و نيز تحت نظر قرار دادن اعمال وی هنگام كار با رایانه و اينترنت است. در نهايت اين اطلاعات برای مقاصد خاص فرستاده می‌شود تا از آنها جهت اهداف تجاری و تبليغی ونظامی و نظارتی و ...استفاده گردد.

هر کسی که دارای کامپیوتر بوده و اتصالی هم به اینترنت دارد ، از شر تصاویر و آگهی های ناخواسته که بدان pop-up می‌گویند در امان نخواهد بود. اگر تا کنون با این مشکل در گیر نبوده اید،باید خود را برای مبارزه با آن آماده نمایید. موضوع این نیست که فقط چند آگهی ناخواسته حریم خصوصی شما را اشغال کنند بلکه بعضی از این آگهی ها حاوی تصاویر مستهجن هستند که در محیط خانگی و با بودن بچه‌ها می‌تواند شما را به سمت خاموش کردن کامپیوتر یا قطع کردن اینترنت بکشاند که نهایتا جلوی مصرف عادی شما از کامپیوتر گرفته می‌شود. اين برنامه‌ها اغلب از طريق ايميل با عناوين جذاب و فريبنده ، سيستم قرباني را آلوده مي كنند.

به احتمال 90% کامپیوتر شما آلوده به جاسوس افزار است. این آماری است که یکی از بزرگ ترین شرکت های تولید کننده نرم‌افزارهای امنیتی منتشر کرده است. اگر از سیستم‌عامل ویندوزاستفاده می کنید احتمال وجود این برنامه‌ها روی کامپیوترتان زیاد است و اگر مرورگر شمااینترنت اکسپلورر است باز هم این احتمال بیشتر می‌شود. دوری از این برنامه‌ها بسیار مشکل است چون اغلب بدون اطلاع شما وارد کامپیوتر شده و نصب می‌شوند و در این زمان است که کنترل سیستم از دست شما خارج می‌شود. تبلیغات مکرر، سرقت اطلاعات شخصی و کند شدن کار کامپیوتر شما را از کار با اینترنت منصرف کرده و یا وادار به استفاده از انواع ضدویروس ها و برنامه‌های ضدجاسوسی می‌کند.امروزه جاسوس افزار به یکی از مهمترین مسائل کارشناسان امنیت کامپیوتر تبدیل شده است. گستردگی بیش از حد آن باعث شده نرم‌افزارهای ضدجاسوسی به صورت مداوم وارد بازار شود چرا که تجارت الکترونیکی وابستگی شدیدی به اعتماد مردم دارد و در صورت نا امنی محیط اینترنتی این تجارت به خطر می افتد.

1- جاسوس افزار چیست؟ جاسوس افزار مانند ویروس و کرم نوعی بدافزار است. بدافزار به برنامه‌هایی گفته می‌شود که توانایی آسیب رساندن به یک سیستم کامپیوتری یا شبکه‌ای از کامپیوترها را دارند. جاسوس افزار برنامه‌ای است که بدون اجازه کاربر روی سیستم کامپیوتری وی نصب شده، کنترل آن را از فرد می‌گیرد و اطلاعات شخصی وی را برای یک شخص ثالث می فرستد. 2- تاریخچه جاسوس افزار واژه جاسوس افزار برای اولین بار در 16 اکتبر سال 1995 در متنی درمورد مدل تجارتی ماکروسافت استفاده شد. در سال 2000 آقای گریگور فرند در توصیف دیوار آتش شخصی خود به نام زون آلارم از واژه جاسوس افزار استفاده کرد. اما استفاده رسمی از این کلمه بعد از سال 2001 بود زمانی که آقای استیو گیبسون رئیس مرکز تحقیقات گیبسون متوجه نصب یک نرم‌افزار تبلیغاتی روی سیستم کامپیوتری خود شد که اطلاعات شخصی او را برای فرد دیگری ارسال می‌کرد. به همین دلیل وی یک برنامه ضدجاسوسی طراحی کرد و آن را اوپت اوت نامید. 3- انواع جاسوس افزار در یک تقسیم بندی کلی نرم‌افزارهای جاسوسی را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: 3-1- نرم‌افزارهای جاسوسی خانگی نرم‌افزاری که معمولا توسط صاحبان کامپیوترها به منظورآگاهی یافتن از تاثیرات اینترنت بر شبکه‌های کامپیوتری خودشان خریداری و نصب می‌گردد. مدیران از این نرم‌افزار برای آگاهی از فعالیت های کارمندان استفاده می‌کنند. بعضی افراد هم برای اطلاع از فعالیت های سایر اعضای خانواده این روش را به کار می‌برند. مانند مشاهده محتویات اتاق های گفتگو توسط والدینی که فرزندانشان در آنها شرکت می‌کنند. همچنین این نوع جاسوس افزار می‌تواند توسط یک شخص ثالث بدون آگاهی صاحب کامپیوترروی سیستم وی نصب شود و اطلاعات شخصی وی را جمع آوری کند. 3-2- نرم‌افزارهای جاسوسی تجاری نرم‌افزاری است که شرکت ها برای تعقیب فعالیت های کاربران در اینترنت استفاده می‌کنند. این شرکت ها که وظیفه نصب جاسوس افزار روی سیستم های کامپیوتری را دارند اغلب اطلاعات حاصل را به بازاریابان می فروشند و آنها کاربر را با تبلیغات خاص که با علائق وی مطابقت دارد و برایش جذاب است مورد هدف قرارمی دهند. 4- راه‌های نفوذ جاسوس افزار به کامپیوتر روش های مختلفی برای وارد کردن یک جاسوس افزار به کامپیوتر وجود دارد. بعضی از آنها عبارتند از: 4-1- پنجره‌های پاپ آپ پنجره‌های کوچکی هستند که به هنگام بازدید از سایت در برابر کاربر ظاهر می‌شوند و حاوی پیام های مختلفی برای فریب اشخاص می‌باشند. در این پنجره‌ها اغلب دکمه‌های مختلفی مانند قبول ، لغو ، بستن و ... وجود دارد ولی هیچ کدام از آنها کار اصلی خود را انجام نمی‌دهند و با فشردن هر کدام از این دکمه‌ها جاسوس افزار روی سیستم نصب می‌شود.

4-2- نرم‌افزارهای ضد جاسوسی بعضی نرم‌افزارهای ضدجاسوسی به جای از بین بردن جاسوس افزار آن را روی سیستم نصب می‌کنند. از برنامه‌های مطمئن و معروف برای بالا بردن امنیت سیستم خود استفاده کنید. 4-3- برنامه‌های رایگان اینترنتی امروزه بسیاری از کاربران اینترنت بنا بر نیاز خود برنامه‌هایی را که به صورت رایگان روی اینترنت قرار گرفته دانلود و نصب می‌کنند. اغلب صاحبان این برنامه‌ها در ازای دریافت مبلغی یا بااهداف تجاری دیگر کد جاسوس افزار را در برنامه خود قرار می‌دهند و به هنگام نصب آن نرم‌افزار جاسوس افزار نیز روی سیستم کامپیوتری قرار گرفته و شروع به کار می‌کند

4-4- سی دی ها و فلش ها حافظه‌های جانبی قابل حمل مانند سی دی و فلش به این علت که بین سیستم های زیادی جا به جا می‌شوند حاوی برنامه‌های مخرب هستند. 4-5- سوء استفاده از ضعف امنیتی اینترنت اکسپلورر بعضی از طراحان برنامه‌های مخرب که با ضعف های امنیتی اینترنت اکسپلورر آشنا باشند می‌توانند در کد صفحه وب خود دستوراتی قرار دهند که به هنگام باز کردن آن صفحه با اینترنت اکسپلورر جاسوس افزار روی کامپیوتر نصب شود

4-6- ویروس ها برخی ویروس ها حاوی کدهایی برای نصب جاسوس افزارهستند. 5- نشانه‌های وجود جاسوس افزار در کامپیوتر تشخیص آلوده بودن یک کامپیوتر به جاسوس افزار کار سختی نیست. سیستم آلوده نشانه‌های ساده‌ای دارد از جمله: 5-1- تغییر ناگهانی صفحه خانگی مرورگر بعضی از جاسوس افزارها که برای اهداف تبلیغاتی طراحی می‌شوند بدون اجازه کاربر صفحه خانگی مرورگر اینترنتی را تغییر می‌دهند. بسیاری از افرادی که سیستم آنها آلوده شده به طور مکرر صفحه خانگی مرورگر را مطابق میل خود تنظیم نموده و با تغییر دوباره آن مواجه می‌شوند. 5-2- ایجاد نوار ابزارهای جدید از نشانه‌های دیگر وجود جاسوس افزار ظاهر شدن نوار ابزارهای جدید بدون خواست کاربر در پنجره مرورگر است.

5-3- ظاهر شدن مداوم پنجره‌های پاپ آپ اگر فرد به صورت مکرر و مداوم با پنجره‌های پاپ آپ مواجه شود امکان وجود جاسوس افزار در سیستم کامپیوتری وی زیاد است. 5-4- تغییر آدرس توسط مرورگر بعضی جاسوس افزارها طوری تنظیمات مرورگر را تغییر می‌دهند که برخلاف میل کاربر و بدون توجه به آدرس وارد شده در نوار آدرس و یا نوار جستجو صفحاتی را به وی نشان دهد که در جهت اهداف تبلیغاتی طراحان آن جاسوس افزار است. 5-5- ایجاد آیکون های جدید روی صفحه نمایش وجود آیکون های جدید و ناشناخته روی صفحه نمایش بدون خواست کاربر از نشانه‌های وجود جاسوس افزار است. 5-6- عدم کارایی بعضی کلیدهای صفحه کلید جاسوس افزارها کارایی کلیدهای صفحه کلید را تغییر می‌دهند به طوری که برای مثال کلید تب در پنجره مرورگر به جای جا به جایی روی پیوندها کار دیگری انجام دهد. 5-7- عملکرد کند کامپیوتر از آنجایی که جاسوس افزار یک برنامه است برای اجرا شدن به حافظه و پردازنده نیاز دارد و سرعت کامپیوتر را کاهش می‌دهد. 5-8- خاموش شدن دیوار آتش و ضدویروس جاسوس افزار برای این که به راحتی اطلاعات کاربر را برای شخص ثالث ارسال کند و همچنین تنظیمات سیستم کامیوتری را تغییر دهد اغلب بدون اطلاع کاربر دیوار آتش و ضدویروس را غیر فعال می‌کند تا به اهداف خود دست یابد. 6- چگونه از ورود جاسوس افزار به کامپیوتر جلوگیری کنیم؟ روش های ساده و ارزانی برای حفاظت از کامپیوتر خود در برابر جاسوس افزار وجود دارد: 6-1- از سایت های قابل اطمینان دیدن کنید کدهایی که در منبع بعضی سایت ها نوشته شده توانایی نصب جاسوس افزار را دارند. سایت ها و پیوندهای ناشناخته و مشکوک را باز نکنید

6-2- هنگام نصب برنامه شرایط آن را به دقت بخوانید برنامه‌های رایگان که در اینترنت وجود دارند و به همراه خود جاسوس افزار دارند معمولاً در ابتدای نصب شرایطی دارند که در آن بر وجود جاسوس افزار همراه این برنامه تاکید شده و کاربر باید آن را قبول کند تا برنامه نصب شود. بیشتر افراد بدون توجه به محتوای این گونه متن ها آن را قبول می‌کنند تا نصب برنامه ادامه پیدا کند و در نتیجه به صورت کاملاً قانونی جاسوس افزار وارد کامپیوتر می‌شود. 6-3- برای بستن پنجره‌های پاپ آپ از دکمه بستن استفاده کنید همانطور که گفته شد پنجره‌های پاپ آپ دکمه‌هایی دارند که صرف نظر از عنوانشان فقط برای وارد کردن جاسوس افزار طراحی شده اند و کار اصلی و مورد انتظار خود را انجام نمی‌دهند. برای بستن این پنجره‌ها از دکمه بستن خود پنجره استفاده کنید. 6-4- از برنامه‌های ضد جاسوسی استفاده کرده و آنها را مرتب بروز نمایید امروزه برنامه‌های ضد جاسوسی زیادی وجود دارد که با بروز رسانی می‌تواند گزینه مناسبی برای مقابله با جاسوس افزار باشد. 6-5- امنیت مرورگر خود را تنظیم نمایید بالا بردن امنیت مرورگر می‌تواند امکان ورود جاسوس افزار به کامپیوتر را به صورت قابل توجهی کاهش دهد. برای مثال میزان قبول کردن کوکی ها توسط مرورگر قابل تنظیم است. 6-6- روی سیستم خود دیوار آتش نصب کنید بسیاری از جاسوس افزارها اطلاعات شخصی شما مانند عادت های اینترنتی، رمزهای عبورو... را جمع آوری کرده و از طریق اینترنت برای افراد دیگری ارسال می‌کنند. دیوار آتش از طریق کنترل کردن ارتباط های کامپیوتر شما با اینترنت از هر ارتباطی که بدون اجازه شما باشد جلوگیری کرده و با هشدار به شما از عملکرد آن برنامه مطمئن می‌شود. 6-7- ایمیل های ناشناخته را باز نکنید بعضی از ایمیل هایی که توسط افراد یا سازمان های ناشناس برای شما ارسال می‌شوند حاوی پیوندهایی هستند که شما را به جاسوس افزار متصل می‌کنند. از باز کردن این ایمیل ها و دنبال کردن پیوندهای آنها خودداری کنید. 7- جستجو برای یافتن جاسوس افزار در سیستم اگر به وجود جاسوس افزار در کامپیوتر خود مشکوک هستید با روش های زیر می‌توانید برنامه‌های مخرب را جستجو کنید: 7-1- بخش مدیریت وظایف ویندوز یکی از بهترین منابعی که از طریق آن می‌توان جاسوس افزارها را شناسایی کرد بخش مدیریت وظایف ویندوز است. اگر در لیست برنامه‌های در حال اجرا در زبانه پردازش ها به فایلی غیر عادی برخوردید درباره آن بیشتر تحقیق کرده و مطمئن شوید که ارتباط اینترنتی مشکوکی برقرار نکرده باشد. 7-2- مرورگر اینترنتی از آنجایی که اکثر تبلیغاتی که جاسوس افزارها انجام می‌دهند از طریق دستکاری مرورگر و بخصوص اینترنت اکسپلورر می‌باشد بهتر است برای یافتن آن ها به این منابع مراجعه کنید. اگر صفحه خانگی شما عوض شده است یا در قسمت علاقه‌ها با انبوهی از سایت های ناآشنا رو به رو شدید در سلامت کامپیوتر خود تردید کنید. بهتر است به نوار ابزارها هم دقت کنید که چیزی کم یا زیاد نشده باشد. 7-3- برنامه‌های امنیتی سیستم همان طور که گفته شد بسیاری از جاسوس افزارها سعی دارند برنامه‌های امنیتی سیستم مانند ضد ویروس یا دیوار آتش راغیر فعال کنند. برای آنکه مطمئن شوید این اتفاق نیافتاده بهتر است به این برنامه‌ها به صورت مداوم سر بزنید و از فعال بودن آنها مطمئن شوید. 8- چگونه جاسوس افزار را از سیستم خود حذف کنیم؟ از آن جایی که جاسوس افزارها طوری طراحی می‌شوند که در مقابل حذف مقاومت می‌کنند و در صورت حذف شدن مجدداً خود را نصب می‌کنند برای مقابله با آنها بهتر است از برنامه‌های ضد جاسوسی استفاده کنید. این برنامه‌ها با روش های مختلفی با جاسوس افزارها مقابله می‌کنند از جمله: 8-1- مقایسه با پایگاه داده برنامه‌های ضد جاسوسی مجموعه‌ای از جاسوس افزارهای شناخته شده را در پایگاه داده خود دارند و در صورت مشاهده برنامه‌ای که با جاسوس افزارهای شناخته شده مطابقت کند آن را شناسایی کرده و به کاربر هشدار می‌دهند. 8-2- بررسی کردن شرایط نصب برنامه از آن جایی که اکثر کاربران بدون توجه به شرایط ابتدای نصب برنامه آن را قبول می‌کنند نرم‌افزار ضد ویروس در ابتدای نصب هر برنامه شرایط آن را کنترل می‌کند و در صورت شناسایی جاسوس افزاری که به همراه آن نرم‌افزار نصب می‌شود به کاربر هشدار می‌دهند با از ادامه نصب خودداری کند. 8-3- هشدار به کاربر در صورت مشاهده برنامه مخرب جاسوس افزارها کارهایی مانند ارسال اطلاعات و... را بدون اطلاع کاربر انجام می‌دهند. نرم‌افزارهای ضد جاسوسی طوری طراحی شده اند که در صورت مشاهده اعمال غیر قانونی از برنامه‌های نصب شده در سیستم آن را به کاربر اطلاع می‌دهند. در استفاده از نرم‌افزارهای ضد جاسوسی باید به این نکته توجه داشت که بیشتر جاسوس افزارها همراه با شروع ویندوز اجرا می‌شوند و به همین دلیل می‌توانند در برابر شناسایی و حذف مقاومت کنند. به همین دلیل بهتر است از حالت امن ویندوز استفاده شود چرا که در این حالت هیچ برنامه‌ای با شروع ویندوز اجرا نمی‌شود و تمام برنامه‌ها برای اجرا باید به وسیله کاربر باز شوند. برای این کار پس از نصب نرم‌افزار ضد جاسوسی ویندوز رادوباره راه اندازی کرده و بعد از فشردن دکمه اِف 8 وارد حالت وضعیت اَمن ویندوز شوید و سپس سیستم خود را توسط نرم‌افزار ضد جاسوسی اسکن کنید

9- چرا باید از جاسوس افزار بترسیم؟ جاسوس افزار می‌تواند مشکلات زیادی برای کاربران ایجاد کند: 9-1- سرقت اطلاعات شخصی جاسوس افزارها می‌توانند با دست یابی به کوکی ها عادت های اینترنتی، اطلاعات کارت های اعتباری و بسیاری اطلاعات دیگر شما را جمع آوری کند همچنین با ثبت کردن کلیدهای فشرده شده توسط شما روی صفحه کلیدرمزهای عبور شما را به دست آورده و در اختیار افراد دیگر قرار دهند. 9-2- تاثیر منفی روی عملکرد کاربر ظاهر شدن مداوم پنجره‌های پاپ آپ ، ایجاد نوار ابزارها و آیکون های جدید و ناشناخته، کاهش سرعت کامپیوتر، کاهش امنیت افراد در استفاده از اینترنت و سایر مشکلاتی که جاسوس افزار ایجاد می‌کند بر عملکرد کاربران تاثیر می گذارد. 9-3- کاهش کارایی سیستم همانطور که گفته شد چون جاسوس افزار نوعی برنامه است حافظه و پردازنده کامپیوتر را مصرف می‌کند و کارایی سیستم را کاهش می‌دهد. 9-4- استفاده از پهنای باند جاسوس افزار برای ارسال اطلاعات نیاز به برقراری ارتباط از طریق اینترنت دارد و باید از پهنای باند استفاده کند.